नेपाल कृषि प्रधान देश हो । पछिल्लो समय किसानले उत्पादन बढाउन विषादीको प्रयोग अत्याधिक मात्रामा गर्ने गरेको पाइएको पाइन्छ । यसले मह उत्पादनमा पनि असर गरेको पाइन्छ । मौरीपालक किसान अनिल अर्याल फूल फूल्ने बालीमा किसानले अत्याधिक रुपमा विषादी प्रयोग गरेपछि आफ्नो उत्पादन समेत घट्दै गएको बताउनुहुन्छ । विशेषगरी फुल फुल्ने बेलामा तोरीमा बिषादी छर्कदा मौरीहरु धेरै मरेको अनुभव उहाँसँग छ । यस्तो अवस्थामा विषादीको सही प्रयोग र जैविक खेती गरियो भने महको उत्पादन बढाउन सकिने मौरीपालन विकास केन्द्र भण्डाराका प्रमुख सुजन अम्गाई बताउनुहुन्छ ।
मह उत्पादन पनि कृषि क्षेत्रको महत्वपूर्ण भाग हो । मौरी पालनले बालीको परागसेचनमा सहयोग पु¥याउँछ । जसले बालीको उत्पादन बढाउँछ । मह उत्पादनका लागि स्वस्थ मौरीको व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ । मौरीलाई सुरक्षित वातावरण, पर्याप्त फूलबारी र स्वच्छ पानी उपलब्ध गराउनुपर्छ । मौरीले बालीको समेत उत्पादन बढाउँछ । कृषि उत्पादन बढाउन र बालीलाई रोग तथा किराबाट जोगाउन विषादीको प्रयोग आवश्यक मानिन्छ । तर, यसको असावधानीपूर्ण प्रयोगले मानव स्वास्थ्य, वातावरण र जैविक विविधतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । त्यसैले किसानहरूले विषादी प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनु अत्यन्त जरुरी हुन्छ ।
सबैभन्दा पहिले, विषादी प्रयोग गर्नु अघि त्यसको लेबल राम्रोसँग पढ्नुपर्छ । लेबलमा दिइएको मात्रा, प्रयोग गर्ने तरिका र समयअनुसार मात्र विषादी प्रयोग गर्नुपर्छ। आवश्यकता भन्दा बढी प्रयोग गर्दा बालीमा असर पर्ने मात्र होइन, माटो र पानी पनि प्रदूषित हुन सक्छ। विषादी छर्दा मास्क, पञ्जा, चस्मा र शरीर ढाक्ने लुगा लगाउनु अत्यन्त आवश्यक छ । यसले विषादी शरीरमा प्रवेश हुनबाट जोगाउने राष्ट्रिय कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रम, कार्यान्वयन इकाई चितवनका प्रमुख महेश रेग्मी बताउनुहुन्छ । विषादीको सही प्रयोगका लागि किसानहरुलाई विभिन्न तालिम समेत प्रदान गरिरहेको उहाँको भनाई छ । विषादीको सही प्रयोगले मौरीलाई समेत फाईदा पुग्ने विश्वास उहाँको छ ।
विषादी प्रयोग गर्दा हावाको दिशा पनि ध्यान दिनुपर्छ । सिधै हावाको विपरीत दिशामा उभिएर छर्नु उपयुक्त हुन्छ । जसले गर्दा विषादीको असर आफूमा कम पर्छ । बिहान वा साँझको समय विषादी प्रयोग गर्न राम्रो मानिन्छ, किनभने त्यस बेला घाम कम हुन्छ र विषादी चाँडै उडेर नजाने सम्भावना हुन्छ। साथै, वर्षा हुने सम्भावना भएको बेला विषादी प्रयोग गर्नु हुँदैन ।
विषादी प्रयोगपछि हात, मुख र प्रयोग गरिएको उपकरण राम्रोसँग सफा गर्नुपर्छ। बाँकी रहेको विषादी सुरक्षित स्थानमा राख्नुपर्छ र बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा राख्नुपर्छ । खाली विषादीका बोतल वा प्याकेटहरू खुला ठाउँमा फाल्नु हुँदैन; उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । यसै सन्दर्भमा, जैविक खेतीको महत्त्व बढ्दो छ । जैविक खेती भनेको रासायनिक विषादी र मलको प्रयोग नगरी प्राकृतिक तरिकाबाट खेती गर्नु हो। यसमा गोठालो मल, कम्पोस्ट, हरियो मल, र जैविक विषादी प्रयोग गरिन्छ। जैविक खेतीले माटोको उर्वराशक्ति बढाउँछ, वातावरणलाई संरक्षण गर्छ र स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित खाद्य उत्पादन गर्छ ।
जैविक खेतीमा कीरा नियन्त्रणका लागि प्राकृतिक उपायहरू अपनाइन्छन् । जस्तै, नीमको झोल, लसुन–खुर्सानीको झोल, वा अन्य वनस्पतिजन्य पदार्थ प्रयोग गरिन्छ । यस्ता उपायहरूले वातावरणलाई हानी नगरी कीरा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन् । साथै, मिश्रित बाली प्रणाली अपनाउँदा पनि कीराको प्रकोप कम हुन्छ ।
यद्यपि नेपालमा संघ, प्रदेश र स्थानीय तहहरूले विषादीको प्रयोगलाई न्यूनिकरण गर्ने बताइरहे पनि भारत लगायतका मुलुकबाट तरकारी, फलफूल, खाद्यान्न बालीमा प्रयोग गर्न विषादी आयात बढेको बढ्यै छ । दुई वर्षअघि मात्रै नेपालमा १ अर्ब ६९ करोड ६३ लाख रुपैयाँको विषादी आयात भएको छ । यो रकम वैधानिक रूपमा आयात भएको परिमाणको हो । नेपाल र भारतबीच भएको खुला सीमाका कारण पनि खुला रूपमा विषादी भित्रिने गरेको छ । यीबाहेक देशमा व्यावसायिक खेती प्रणाली पनि बढेको छ । उच्च पहाडसम्म सवारी पुगेकाले विषादीको माग पहाडमा पनि बढको तथ्यांक देखिन्छ ।
मह उत्पादनमा पनि विषादीको प्रभाव महत्वपूर्ण हुन्छ । यदि बालीमा अत्यधिक विषादी प्रयोग गरियो भने मौरीहरू मर्न सक्छन् वा महमा विषादीको अवशेष रहन सक्छ । त्यसैले मौरी पालन गर्ने क्षेत्र वरिपरि विषादी प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । सकेसम्म जैविक विधि अपनाउनु नै उत्तम हुन्छ । अन्ततः, किसानहरूले विषादीको सही प्रयोग, जैविक खेतीको अभ्यास र मह उत्पादनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ । यसले दीगो कृषि प्रणाली विकास गर्न मद्दत गर्छ । जसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै मानव स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ ।
