श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नागपञ्चमी नजिकिँदै गर्दा भक्तपुरको याँछेस्थित नवदुर्गाको थछेंमा चहलपहल बढेको छ। बजारमा मेसिनबाट छापिएका रंगीचंगी नागका पोस्टर सजिलै पाइने समय भए पनि ७३ वर्षीया चेतकुमारी चित्रकार भने आफ्नै हातले तयार पारेका रङले नागका परम्परागत चित्र सजाउन व्यस्त छिन्।
उनका हातमा कुची चलिरहेको छ। अगाडि नागको चित्र छ। छेउमा उनले आफैँ तयार पारेका परम्परागत रङ छन्। डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउने र छाप्ने कामलाई केही क्षणमै सम्भव बनाइदिएको समयमा चेतकुमारीका लागि भने एउटा चित्र तयार गर्नु केवल कला सिर्जना गर्नु होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिनु हो।
२०१० सालमा जन्मिएकी चेतकुमारीले २१ वर्षको उमेरदेखि देवीदेवता र नागका मौलिक चित्र बनाउन थालेकी हुन्। नवदुर्गा गणका मुकुन्डा बनाउने पूर्ण चित्रकारसँग विवाह गरेर आएपछि ससुराको आग्रहमा उनले यो पुस्तैनी कामलाई निरन्तरता दिइन्। त्यसयता पाँच दशकभन्दा बढी समय उनले यही कलामा बिताइसकेकी छन्।
मेसिनको पोस्टरबीच हातको चित्र
नागपञ्चमीमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने परम्परा नेवास् समुदायमा पुरानै हो। नागको पूजा गर्दा सर्प, बिच्छीजस्ता विषालु जीवबाट जोगिनुका साथै चट्याङ र आगलागीजस्ता विपत्तिबाट पनि रक्षा हुने जनविश्वास छ।
यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएको नागचित्र कहिलेकाहीँ घरको ढोकामा टाँसिने एउटा कागजको चित्र मात्र जस्तो देखिए पनि त्यसको पछाडि पुस्तौँ पुरानो कला र सीप जोडिएको छ ।
पहिले चेतकुमारी काठको ब्लक प्रयोग गरेर कागजमा हातैले नाग तथा देवीदेवताका चित्र छाप्थिन्। चित्रमा रंग भर्न पनि प्राकृतिक तथा परम्परागत विधिबाट तयार पारिएका रङ प्रयोग हुन्थे। तर करिब १५ वर्षयता बजारमा मेसिनबाट छापिएका तयारी पोस्टर सहज रूपमा उपलब्ध हुन थालेपछि हातले बनाइने मौलिक चित्रको माग क्रमशः घट्दै गएको छ।
सस्तो, छिटो र सजिलै पाइने मेसिनबाट छापिएका पोस्टरका कारण परम्परागत हस्तनिर्मित चित्रको बजार साँघुरिँदै गएको चेतकुमारीको अनुभव छ।
उमेर बढ्दै जाँदा हातले पहिलेझैँ काम गर्न नसक्ने भएपछि उनले प्रविधिलाई नै आफ्नो परम्परागत सीपसँग जोडिन्। अहिले देवीदेवताका तस्बिर कम्प्युटरबाट ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट प्रिन्ट गराउँछिन् र त्यसमा आफ्नै हातले रंग भर्छिन्। रङ भने सकेसम्म परम्परागत विधिबाट आफैँ घोटेर तयार पार्छिन्।
उनका लागि प्रविधि परम्पराको विकल्प होइन, परम्परालाई निरन्तरता दिने एउटा माध्यम बनेको छ।
नागपञ्चमीसँगै सुरु हुन्छ वर्षभरिको कला यात्रा
चेतकुमारीको काम नागपञ्चमीका लागि नागचित्र तयार पार्नेमै सीमित छैन। उनका लागि एउटा पर्व सकिन नपाउँदै अर्को पर्वका लागि तयारी सुरु हुन्छ।
नागपञ्चमीसँगै उनको वर्षभरिको काम सुरु हुन्छ। त्यसपछि गाईजात्राका लागि आवश्यक चित्र र सामग्री तयार पार्ने समय आउँछ। चथापूजा अर्थात् गणेश चतुर्थीका लागि गणेशका मूर्ति तथा चित्र तयार पार्छिन्। दशैँका लागि देवीदेवताका चित्रमा रंग भर्न थाल्छिन्। दशैँ सकिन नपाउँदै तिहारका लागि लक्ष्मीका चित्र रंगाउन व्यस्त हुन्छिन्।
यसरी उनका हात वर्षभरि नै कुनै न कुनै पर्व, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएका हुन्छन्।
उनले बनाउने प्रत्येक चित्रमा केवल रङ र आकृति हुँदैनन्। त्यहाँ नेवास् समुदायको धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको कलाको कथा पनि जोडिएको हुन्छ।
‘चित्र मात्र होइन, हाम्रो परम्परा हो’
चेतकुमारीलाई आफ्नो हातले बनाएको चित्रको महत्व अहिले पनि कम भएको लाग्दैन। बजारमा मेसिनबाट छापिएका आकर्षक पोस्टर आए पनि हातले बनाएको चित्रको मौलिकता र सांस्कृतिक मूल्य फरक हुने उनको बुझाइ छ।
उनले दशकौँदेखि गर्दै आएको कामलाई जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा मात्र हेरेकी छैनन्। ससुराको आग्रहमा सुरु गरेको काम पछि उनको जीवनकै अभिन्न हिस्सा बन्यो। सुरुवातमा जिम्मेवारीका रूपमा थालेको काम विस्तारै उनको रुचि र पहिचान बन्यो।
त्यसैले माग घट्दा पनि उनले आफ्नो कला छाडिनन्। हरेक वर्ष नागपञ्चमी आउँदा उनी फेरि नागका चित्र बनाउँछिन्। बजारमा मेसिनबाट बनेका पोस्टर छाइरहँदा पनि आफ्नै हातले एउटा मौलिक चित्र तयार पारेर परम्पराको धागो नटुटोस् भन्ने उनको प्रयास रहन्छ।
अब कसले सम्हाल्ला यो सीप ?
चेतकुमारीको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भने बजारको कमी मात्र होइन, पुस्तान्तरणको अभाव हो।
उनले पाँच दशकभन्दा बढी समय लगाएर सिकेको सीप अब उनीपछि कसले सम्हाल्ने भन्ने निश्चित छैन। परिवारका नयाँ पुस्ताका सदस्यले यो काममा खासै चासो नदेखाएको उनको अनुभव छ।
परम्परागत कला पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको हुन्छ। तर नयाँ पुस्ताको प्राथमिकता बदलिँदै गएको र डिजिटल प्रविधिले हातको श्रमलाई विस्थापित गर्दै गएको अवस्थामा यस्ता मौलिक सीप हराउने जोखिम बढेको छ।
चेतकुमारीको चिन्ता यहीँबाट सुरु हुन्छ—उनीपछि नागका मौलिक चित्र कसले बनाउलारु
कुची समाउने हात रोकिएपछि, रङ घोट्ने परम्परा रोकिएपछि र काठको ब्लक तथा हातले छापिने चित्रको अभ्यास हराएपछि फेरि त्यसलाई जस्ताको तस्तै फर्काउन सजिलो नहुन सक्छ।
त्यसैले उनी परिवारका सदस्य वा नयाँ पुस्ताका कसैले यो सीप सिकिदिए हुन्थ्यो भन्ने चाहन्छिन्।
प्रविधिको युगमा परम्पराको एउटा उज्यालो
डिजिटल युगले चित्र बनाउन सजिलो बनाएको छ। कम्प्युटरमा केही क्लिकमै डिजाइन तयार हुन्छ, मेसिनबाट सयौँ प्रति छाप्न सकिन्छ। तर चेतकुमारीको हातबाट तयार हुने एउटा चित्रमा त्यति छिटो प्राप्त गर्न नसकिने कुरा छ—समय, श्रम, सीप र पुस्तौँको अनुभव।
आज उनका हातमा पहिलेको जस्तो बल छैन। आँखाले पनि लामो समयसम्म सूक्ष्म काम गर्न सहज मान्दैनन्। तर नागपञ्चमी आउँदा उनको मनमा फेरि उही उत्साह जाग्छ।
हरेक वर्ष नागको चित्र बनाउनु उनका लागि एउटा काम पूरा गर्नु मात्र होइन, आफ्नो जीवनसँग जोडिएको परम्परालाई अर्को एक वर्षसम्म जीवित राख्नु हो।
त्यसैले डिजिटल पोस्टरको भीडमा चेतकुमारीको हातले रंगिएको एउटा नागचित्र आफैँमा एउटा सांस्कृतिक दस्तावेज बनेको छ।
उनको कुची चलिरहेसम्म त्यो परम्परा पनि चलिरहेकै छ।
तर प्रश्न भने बाँकी छ—चेतकुमारीपछि त्यो कुची कसले समात्नेरु
यही प्रश्नले नेपालको मौलिक हस्तकलाको संरक्षण र पुस्तान्तरणको आवश्यकता पनि सम्झाउँछ। चेतकुमारीजस्ता ज्येष्ठ कलाकारको सीपलाई अभिलेखीकरण गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र हस्तनिर्मित कलाको बजार सिर्जना गर्ने प्रयास हुन सके मात्र डिजिटल युगमा पनि यस्ता मौलिक परम्परा हराउनबाट जोगिन सक्छन्।
