सूर्योदय हुनुअघि नै लामबद्ध ट्रकहरू चल्न थाल्छन् । नेपाललाई चीनसँग जोड्ने तातोपानी र केरुङ नाकाका सीमावर्ती क्षेत्रमा गोदामहरू सक्रिय हुन्छन्, मालसामान अनलोड गरिन्छ, भन्सार प्रक्रिया सुरु हुन्छ र हिमालयको कठिन भूगोल हुँदै सामान ढुवानी गर्न ट्रकहरूको तयारी हुन्छ ।
नेपालभरका कारखाना, खुद्रा बिक्री केन्द्र, निर्माणस्थल वा घरसम्म पुग्ने प्रत्येक कन्टेनरले सावधानीपूर्वक समन्वय गरिएको एउटा जटिल लजिस्टिक्स शृंखलाको प्रतिनिधित्व गर्छ । र, त्यही आवतजावतको पछाडि नेपालको लजिस्टिक्स क्षेत्रमा क्रमशः परिचित हुँदै गएको नाम हो—सिल्क ट्रान्सपोर्ट ।
राजमार्गमा सिल्क ट्रान्सपोर्टका ट्रकहरू देख्ने मानिस धेरै भए पनि, एक दशकभन्दा बढी अवधिमा सिल्क ग्रुप एउटा पारिवारिक व्यापारिक व्यवसायबाट नेपालको उदीयमान विविधीकृत व्यापारिक समूहमा रूपान्तरण हुँदै आएको कुरा धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ ।
सिल्क ट्रान्सपोर्टलाई आफ्नो एउटा अंगका रूपमा सञ्चालन गर्ने सिल्क ग्रुपको व्यवसाय अहिले सीमापार लजिस्टिक्समा मात्र सीमित छैन । यसको व्यावसायिक विविधीकरणअन्तर्गत थोक व्यापार, जलविद्युत्, खेलकुद तथा डिजिटल वाणिज्यसम्म फैलिएको छ ।
यस रूपान्तरणको केन्द्रमा छन् युवा उद्यमी रमेश शेर्पा । तीव्र विस्तारका बाबजुद उनको व्यावसायिक दर्शनमा उल्लेखनीय निरन्तरता देखिन्छ—मेहनत, अनुशासन, नवप्रवर्तन र विविधीकरणमार्फत दीर्घकालीन मूल्य सिर्जना गर्ने ।
सिल्क ट्रान्सपोर्टः
सिल्क ट्रान्सपोर्ट प्रालि. सिल्क ग्रुप (नेपाल) को लजिस्टिक्स अंग हो, जसले चीन–नेपाल माल ढुवानी तथा आपूर्ति शृंखला सेवामा विशेषज्ञता हासिल गरेको छ । अध्यक्ष रमेश शेर्पाको नेतृत्वमा एक दशकअघि सन् २०१६ मा स्थापना भएको सिल्क ग्रुप परम्परागत पारिवारिक व्यापारिक व्यवसायबाट आधुनिक विविधीकृत व्यावसायिक समूहका रूपमा विकसित हुँदै लजिस्टिक्स क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हो ।
कम्पनीले चीन–नेपाल सडक ढुवानीको ठूलो सञ्जाल सञ्चालन गर्छ । यससँग १०० भन्दा बढी ट्रक र २०० भन्दा बढी कन्टेनर छन् । चीनका यीवु र ग्वाङ्झाउजस्ता प्रमुख व्यापारिक सहरमा गोदाम तथा नेपालका विभिन्न स्थानमा वितरण केन्द्रहरू रहेका छन् ।
सिल्क ट्रान्सपोर्ट निजी नेपाली लजिस्टिक्स सेवा प्रदायक हो, जसलाई सिल्क ग्रुपकै एक हिस्साका रूपमा स्थापना गरिएको हो । यसको एकीकृत सेवाअन्तर्गत माल ढुवानी व्यवस्थापन, भन्सार क्लियरेन्सदेखि अन्तिम गन्तव्यसम्मको डेलिभरीसम्मका सेवा समावेश छन् । यसको उद्देश्य सीमापार व्यापारलाई सहज र व्यवस्थित बनाउनु हो ।
चीनबाट हुने नेपालको आयात वर्षेनी निरन्तर बढिरहेको छ । आर्थिक वर्ष सन् २०२१/२२ मा रु. २ खर्ब ६४ अर्ब ७८ करोड रहेको चीनबाट हुने आयात २०२४/२५ मा रु. ४ खर्ब २५ अर्ब २४ करोड पुगेको छ । पाँच वर्षको अवधिमा यो ६० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको हो ।
चीन नेपालको दोस्रो ठूलो आयात स्रोतका रूपमा स्थापित भएको छ । नेपालको कुल विश्वव्यापी आयातमध्ये करिब २० प्रतिशत चीनबाट हुने गर्छ । चीनबाट दूरसञ्चार उपकरण, विद्युतीय मेसिनरी, उत्पादित उपभोग्य वस्तु, कपडा तथा उत्पादनका लागि आवश्यक पूँजीगत सामग्रीलगायत आयात हुन्छन् ।
तर चीनतर्फ नेपालको निर्यात भने अत्यन्तै न्यून छ । वार्षिक रूपमा रु. २ अर्बभन्दा कमको हाराहारीमा रहेको निर्यात चीनले सयौँ नेपाली वस्तुमा शून्य भन्सार सुविधा उपलब्ध गराए पनि दुई देशबीचको कुल व्यापारको ०.५ प्रतिशतभन्दा कम छ । तर सिल्क ट्रान्सपोर्टजस्ता लजिस्टिक्स सेवा प्रदायकका लागि भने व्यापारको कुल मात्रा पछिल्लो पाँच वर्षमा झण्डै दोब्बर भएकाले व्यवसाय विस्तार भइरहेको छ ।
सिल्क ट्रान्सपोर्टले सिल्क ग्रुपको तेस्रो पक्षीय लजिस्टिक्स (3PL) अंगका रूपमा काम गर्छ। नेपालबाहेक चीनका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा समेत यसको कार्यालय तथा गोदामहरू छन् । नेपालमा काठमाडौं, पोखरा र भैरहवालगायतका स्थानमा वितरण केन्द्रहरू छन् । नेपाल–चीनबीच बढ्दो व्यापारले यसको व्यवसायलाई थप सहयोग गरिरहेको छ ।
यसरी सिल्क ट्रान्सपोर्ट नेपाल–चीन लजिस्टिक्सको बढ्दो बजारमा विभिन्न लजिस्टिक्स कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै अग्रणी स्थानमा रहेको छ ।
सिल्क ट्रान्सपोर्टले चीन र नेपालबीच सडकमार्गबाट सामान ढुवानीका लागि सुरुदेखि अन्तिमसम्मको एकीकृत सेवा प्रदान गर्छ । यसले प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूभन्दा फरक स्थान बनाउन सहयोग गरेको छ ।
यसका सेवामा चिनियाँ कारखानादेखि नेपाली ग्राहकसम्म पूर्ण ट्रक लोड (FTL) र आंशिक ट्रक लोड (LTL) कार्गो, भन्सार क्लियरेन्स, गोदाम तथा नेपालभित्र अन्तिम गन्तव्यसम्मको डेलिभरी समावेश छन् । कम्पनीले चिनियाँ उत्पादन केन्द्रदेखि नेपाली बजारसम्म डोर–टु–डोर ढुवानी सेवा प्रदान गर्ने जनाएको छ ।
चिनियाँ कारखानादेखि नेपाली अन्तिम उपभोक्तासम्मको आपूर्ति शृंखलालाई जोड्ने ‘वन–स्टप’ लजिस्टिक्स साझेदारका रूपमा सिल्क ट्रान्सपोर्टको मुख्य मोडल नेपाल–चीन सीमामा आधारित ठूलो सडक ढुवानी संरचना हो ।
यसले लजिस्टिक्स व्यवसायको परिदृश्यमा परिवर्तन ल्याउनुका साथै डिजिटल प्रविधिको प्रयोगमार्फत सेवाको गुणस्तरसमेत सुधार गरेको छ। गति र पूर्ण सेवा व्यवस्थापनमा जोड दिँदै सिल्क ट्रान्सपोर्ट लजिस्टिक्स व्यवसायको डिजिटल रूपान्तरणमा अग्रणी कम्पनी बनेको छ । फ्लिट, सीमावर्ती पहुँच तथा चीनसँगको व्यापारमा स्थापित ब्रान्डका रूपमा सिल्क ट्रान्सपोर्टका क्षमता नेपाल–चीनबीच बढ्दो व्यापारिक कारोबारसँग मेल खान्छन् ।
कम्पनीका अनुसार यसको सुधारिएको तथा डिजिटल सेवाका कारण काठमाडौं उपत्यकाबाट तातोपानी नाका हुँदै हुने व्यापारको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा र केरुङ–रसुवागढी नाकाबाट हुने व्यापारको ४० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा यसले व्यवस्थापन गर्छ ।
तर विगतका वर्षहरूमा सिल्क ट्रान्सपोर्टले अवसरसँगै विभिन्न चुनौतीहरूको पनि सामना गरेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले चीनसँगको व्यापारलाई सक्रिय रूपमा पुनः विस्तार गर्दै आएको छ । पछिल्लो पाँच वर्षमा व्यापार दोब्बर भएझैँ आगामी दिनमा पनि व्यापार बढेमा सिल्क ट्रान्सपोर्टको विद्यमान सञ्जालले त्यसको ठूलो हिस्सा समेट्न सक्ने देखिन्छ । चीनमा रहेका यसका गोदामहरूले पनि बढ्दो व्यापारबाट प्रत्यक्ष लाभ लिन सक्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।
त्यस्तै, नेपाल सरकारले नयाँ कोदारी राजमार्ग तथा तातोपानी सुक्खा बन्दरगाहलगायतका पूर्वाधारमा गरिरहेको लगानीले भविष्यमा ढुवानी समय र लागत घटाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । सिल्क ट्रान्सपोर्टले यी सुधारको उपयोग गर्दै ढुवानीको आवृत्ति र विश्वसनीयता बढाउन सक्छ ।
लजिस्टिक्सको आधुनिकीकरण र विविधीकरण
सिल्क ग्रुपको सञ्चालन निरन्तर गतिशील छ । कम्पनीले आन्तरिक रुटमा ५० टन क्षमताका विद्युतीय मालवाहक ट्रक सञ्चालनमा ल्याउने योजना घोषणा गरेको छ । नेपालमा हालसम्म अन्य कुनै निजी कम्पनीले यस्तो कदम चाल्न हिम्मत नगरेको अवस्थामा यो दिगो लजिस्टिक्सतर्फको महत्वाकांक्षी र महँगो लगानी हो ।
कम्पनीले दक्षता तथा ग्राहक सेवा सुधार गर्न ट्र्याक एन्ड ट्रेस प्रणाली तथा डिजिटल प्लेटफर्मलगायतका लजिस्टिक्स प्रविधिमा लगानी गरेको छ । सिल्क ट्रान्सपोर्टले अत्यावश्यक सामानका लागि सडक ढुवानीसँगै रेल वा हवाई ढुवानीलाई जोड्ने तथा विशेषगरी भारत र बंगलादेशतर्फका ढुवानीका लागि साझेदारी गर्ने सम्भावनासमेत खोजिरहेको छ । यसले एउटै मार्गमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउन र सडक अवरोधबाट हुने जोखिम कम गर्न सहयोग गर्नेछ ।
तीव्र वृद्धिसँगै आन्तरिक नियन्त्रणलाई बलियो बनाउँदै रणनीतिक विविधीकरणमार्फत सिल्क ट्रान्सपोर्टले नेपाल–चीन व्यापारमा आफ्नो बजार नेतृत्व कायम राख्दै कानुनी तथा सञ्चालनसम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
सिल्क मार्केट्सः
सिल्कले संकट व्यवस्थापनमा सफलता हासिल गरेको छ । यही क्षमता सिल्क ग्रुपको व्यापारिक अंग सिल्क मार्केट प्रालि.लाई ४० हजार मेट्रिक टन रासायनिक मल आयात गर्ने ठूलो सरकारी ठेक्का प्राप्त गर्न सहयोगी बन्यो ।
यो उच्च जोखिम र उच्च महत्वको परियोजनाले सिल्क ग्रुपले केवल व्यावसायिक माल ढुवानी मात्र नभई राष्ट्रिय स्तरको आपूर्ति शृंखला संकटसमेत व्यवस्थापन गर्न सक्ने क्षमता प्रमाणित गर्यो। लजिस्टिक्सको आधार बलियो बनाएपछि सिल्क ग्रुपले नयाँ क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै दिगो वृद्धिका लागि विविधीकरण आवश्यक हुन्छ भन्ने आफ्नो व्यावसायिक दर्शनलाई निरन्तरता दियो ।
सिल्क पावरः
ग्रुपले सिल्क पावर स्थापना गर्दै नेपालको अझै पर्याप्त उपयोग हुन नसकेको जलविद्युत् क्षेत्रमा प्रवेश गरेको छ । यसअन्तर्गत २४.८८ मेगावाटको लुक्ला जलविद्युत् आयोजना जस्ता परियोजना अघि बढाइएको छ।
खेलकुदः
सन् २०२२ मा सिल्क ग्रुपले चितवन टाइगर्स क्रिकेट फ्रेन्चाइज खरिद गर्यो। यो कदमले व्यापारिक क्षेत्रमा धेरैलाई आश्चर्यचकित बनाएको थियो । तर टोलीले तत्कालै एभरेस्ट प्रिमियर लिग (EPL) को उपाधि जितेपछि सिल्कको कर्पोरेट ब्रान्डले व्यापक जनपहिचान हासिल गर्यो ।
चाइनाबजारः
सिल्क ग्रुप अहिले डिजिटल क्षेत्रमा प्रवेश गरेको छ । जुलाई २०२६ मा सिल्क ग्रुपले नेपालमा उपभोक्तालाई सुरुदेखि अन्तिम सेवासम्म प्रदान गर्ने चाइनाबजार नामक ई–कमर्स प्लेटफर्म सुरु गर्यो ।
यसको अवधारणा सरल तर प्रभावकारी थियो—नेपालमा चिनियाँ वस्तुको मूल्य बढाउने बिचौलियाका तहहरू हटाउने । चीनमा रहेको आफ्नो विद्यमान सोर्सिङ सञ्जाललाई नेपालमा बिजनेस–टु–कन्ज्युमर (B2C) प्लेटफर्मसँग जोड्दै सिल्क ग्रुपले सुलभ मूल्यमा सामान प्राप्त गर्ने अवसरलाई विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
डिजिटल र भौतिक बजारबीचको दूरी कम गर्न चाइनाबजारले काठमाडौंको गुण कम्प्लेक्समा नेपालको पहिलो चाइनाबजार एक्सपेरियन्स स्टोर समेत सञ्चालनमा ल्याएको छ । यसबाट ग्राहकले अनलाइन खरिद गर्नुअघि सामानलाई प्रत्यक्ष हेर्न, छुन र अनुभव गर्न सक्छन् ।
आगामी दिनमा नेपालका प्रमुख सहरहरूमा यस्ता एक्सपेरियन्स स्टोर विस्तार गर्ने योजना रहेको छ । सिल्क ग्रुपको व्यवसायिक पोर्टफोलियोलाई हेर्दा यसको रणनीति स्पष्ट देखिन्छ—लजिस्टिक्सलाई आधार बनाउने र त्यसै आपूर्ति शृंखलाबाट लाभ लिन सक्ने सम्बन्धित व्यवसायहरू विस्तार गर्दै जाने ।
तर हिमाली भूगोलमा व्यापारिक साम्राज्य निर्माण गर्नु कहिल्यै सरल यात्रा हुँदैन । यहाँ पहिरो, भूराजनीतिक तनाव र नियामकीय चुनौतीहरू छन् । यिनै चुनौतीबीच एक व्यक्तिको नेतृत्व, निरन्तर प्रयास, मेहनत र समर्पणले सिल्क ग्रुप निर्माण भएको हो ।
सिल्कको युवा नेतृत्वः रमेश शेर्पा
सन् १९८७ मा जन्मिएका रमेश शेर्पा काठमाडौं उपत्यकाको पूर्वतर्फ रहेको सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका हुन् । यो नेपालका हिमाली जिल्लामध्ये एक हो, जहाँका समुदाय लामो समयदेखि चीनसँगको सीमापार व्यापारमा निर्भर रहँदै आएका छन् ।
आपूर्ति शृंखला व्यवस्थापन कर्पोरेट व्यवसायको छुट्टै अनुशासन बन्नुभन्दा धेरै अघिदेखि नै यस क्षेत्रका व्यापारिक समुदायले कठिन भूगोल र अनिश्चित मौसममा सामान ढुवानी गर्ने व्यावहारिक ज्ञान विकास गरिसकेका थिए ।
काठमाडौं र खासामा सञ्चालन भइरहेको पारिवारिक व्यापारिक व्यवसायको वातावरणमा हुर्किएका शेर्पाले बाल्यकालदेखि नै उद्यमशीलताको वास्तविकता बुझ्ने अवसर पाए । सन् २०१६ मा शेर्पाले पारिवारिक व्यवसायलाई एकीकृत गर्दै सिल्क ग्रुप प्रालि. स्थापना गरे र त्यसको अध्यक्ष बने ।
आज सिल्क ग्रुपको व्यवसायिक उपस्थिति सीमापार माल ढुवानी, कृषि उत्पादनको थोक व्यापार, जलविद्युत्, डिजिटल वाणिज्य तथा व्यावसायिक खेलकुदसम्म फैलिएको छ । यस तीव्र विस्तारको केन्द्रमा छन् गतिशील युवा उद्यमी रमेश शेर्पा ।
हिमाली जिल्लामा जन्मिएका शेर्पाले कुनै ठूलो कर्पोरेट साम्राज्य विरासतमा पाएनन् । उनले मेहनत, हिमाली बाटो र आपसी विश्वासमा आधारित सम्झौताबाट निर्माण भएको एउटा संघर्षशील पारिवारिक व्यवसाय विरासतमा पाए ।
घरमा हुने कुराकानीहरू प्रायः सामानको ढुवानी, ग्राहक, सीमाको अवस्था, मूल्य निर्धारण र विश्वासमा केन्द्रित हुन्थे । बाल्यकालका यी अनुभव नै उनको प्रारम्भिक व्यावसायिक शिक्षा बने । यसरी शेर्पाको यात्रा नयाँ पुस्ताका नेपाली उद्यमीहरूको आकांक्षासँग मेल खान्छ। उनले ठूलो कर्पोरेट साम्राज्य विरासतमा पाएनन्, बरु निरन्तरता, सम्बन्ध र मेहनतबाट निर्माण भएको एउटा सामान्य पारिवारिक व्यवसाय पाए। उनले त्यसलाई केवल जोगाएर राख्नेभन्दा नयाँ रूपमा अघि बढाउने निर्णय गरे ।
शेर्पाले एउटा व्यवसाय मात्र होइन, एउटा संस्था निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरे । सन् २०१६ मा सिल्क ग्रुप प्रालि. र यसको प्रमुख अंग सिल्क ट्रान्सपोर्ट स्थापना भएपछि उनको दृष्टिकोणले औपचारिक रूप लिन थाल्यो ।
शेर्पाको यात्रा युवाहरूका लागि एउटा पाठ पनि हो—सफलता केवल व्यावसायिक ज्ञानमा निर्भर हुँदैन, विश्वसनीयता र सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन् । आज शेर्पाले आफ्नो पारिवारिक व्यवसायलाई व्यापार, लजिस्टिक्स, जलविद्युत् तथा अन्य क्षेत्रमा फैलिएको व्यावसायिक समूहमा रूपान्तरण गरेका छन् ।
उनको नेतृत्वमा सिल्क ग्रुपले विविधीकरण गर्दै उच्च महत्वका परियोजनामा सहभागिता जनाएको छ । नेपालको लजिस्टिक्स व्यवसायमा पहिरो, सडक तथा यातायात अवरोधलगायतका धेरै चुनौती छन् । त्यसबाहेक नियामकीय तथा नीतिगत अवरोधहरूले पनि व्यवसायको वृद्धिमा असर पार्छन् । सीमापार ढुवानीमा निर्भर सिल्क ट्रान्सपोर्ट चीन–नेपाल ट्रकिङसम्बन्धी कुनै पनि प्रतिबन्ध वा इजाजतपत्रमा हुने परिवर्तनप्रति संवेदनशील छ । सन् २०१५ को भूकम्पपछि तिब्बती ट्रकहरूमा प्रारम्भिक प्रतिबन्ध लगाइएको घटना यसको उदाहरण हो ।
त्यस्तै, चीनसँगको व्यापारमा निर्भरता पनि एउटा जोखिम हो। तर शेर्पाले लजिस्टिक्स सेवाको विविधीकरण गर्दै घरेलु बजारतर्फ समेत विस्तार गरेका छन् ।
रमेश शेर्पा र सिल्क ग्रुपको कथा सरल र सीधा कर्पोरेट कथा होइन। यो हिमाली जिल्लाबाट आएका एक युवा उद्यमीको मानवीय कथा हो, जसले पारिवारिक व्यापारिक पृष्ठभूमिलाई आधार बनाएर लजिस्टिक्सको ठूलो व्यवसाय निर्माण गरे।
यो डिजिटल प्लेटफर्म, विद्युतीय ट्रक र क्रिकेट फ्रेन्चाइजजस्ता दूरदर्शी कदमहरू तथा विकासोन्मुख अर्थतन्त्रमा व्यवसाय सञ्चालन गर्दा सामना गर्नुपर्ने कठोर वास्तविकताबीचको कथा हो ।
सिल्क ग्रुप पारिवारिक स्वामित्वमा आधारित व्यवसायबाट सार्वजनिक सूचीबद्ध संस्थातर्फ रूपान्तरण हुने चरणमा पुग्दै गर्दा निर्णायक परीक्षाको सामना गरिरहेको छ ।
ट्रकहरू अझै पनि सूर्योदयअघि सीमाबाट निस्कनेछन्। कन्टेनरहरू अझै चलिरहनेछन् । तर कठिन व्यावसायिक भूगोललाई कम्पनीले कति सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्न सक्छ भन्ने कुराले नै सिल्क ग्रुपको भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।
