बिहानको ठीक साढे ४ बजे सहर अझै मस्त निद्रामै हुन्छ। तर, गैँडाकोटको फेदीमा रहेका १८८२ वटा ढुङ्गे खुड्किलाहरूमा भने पदयात्रीहरूको पदचाप गुञ्जिन सुरु भइसकेको हुन्छ। कुनै समय केवल धार्मिक अनुष्ठान र पूजाआजामा सीमित मौलाकालिकाको यो उकालो, विशेषतः सार्वजनिक बिदाका दिन निकै गुल्जार बन्छ। सहरको कोलाहल र व्यस्त दिनचर्याबाट मानसिक स्फूर्ति चाहनेहरूका लागि यो पहाडी थुम्को ‘सर्ट हाइकिङ’ को रूपमा विकसित भइरहेको छ।
सहरको आधुनिक जीवनशैलीका कारण निम्तने शारीरिक शिथिलता र मानसिक तनाव व्यवस्थापनका लागि धेरैले मौलाकालिकाको यो उकालो चढ्न रुचाउँछन्। भरतपुर र गैँडाकोटको मुख्य सहरदेखि नजिकै रहेको मौलाकालिका आफैँमा धेरैका लागि ‘शनिबारे हाइकिङ स्पट’ बनिरहेको छ।
यस्तै उद्देश्यका साथ शनिबार र अन्य सार्वजनिक बिदाका दिन झिसमिसे बिहानीमा फेदीमा आइपुग्ने नियमित जोडी हो– चितवन मेडिकल कलेजमा कार्यरत डा. शैलेन्द्र राज अधिकारी र डा. ममता तिवारी। केही समययता यो जोडीले मौलाकालिकाको उकालोलाई आफ्नो जीवनशैलीको हिस्सा बनाएको छ।
“सुरुमा उकालो चढ्न १ घण्टा १० मिनेट लाग्थ्यो, अहिले हामी ५० देखि ५२ मिनेटमा मन्दिर पुग्छौँ,” डा. शैलेन्द्र आफ्नो अनुभव सुनाउँछन्। उनीहरूका लागि यो यात्रा धार्मिक आस्था मात्र होइन, बरु शरीरलाई स्फूर्त राख्ने एउटा माध्यम पनि हो। जाडो होस् वा बर्खा, छाता र रेनकोट ओढेरै भए पनि उनीहरू यो यात्रा छुटाउँदैनन्।
मनोचिकित्सक समेत रहेका डा। शैलेन्द्रका अनुसार, यस्तो हाइकिङले मस्तिष्कमा अक्सिजनको मात्रा बढाउँछ, जसले मानिसलाई शारीरिक मात्र नभई मानसिक रूपमा पनि फिट र फ्रेस राख्छ। डा. ममताका लागि भने यो यात्रा १२–१५ वर्षको ‘सेडेन्टरी’ (हिँडडुल कम हुने) जीवनशैली बदल्ने एउटा अभियान हो। मानसरोवर जाने लक्ष्य राखेका उनीहरूले अभ्यासका लागि यहाँबाट यात्रा सुरु गरेका थिए। अहिले त शनिबार मन्दिर जान पाएन भने उनीहरूलाई थकथकी लाग्छ, किनकि यसले हप्ताभरिको कामको थकान मेटेर नयाँ ऊर्जा दिने उनीहरूको अनुभव छ।
मौलाकालिकाको यो उकालोमा डाक्टर दम्पती मात्र होइन, विभिन्न पेसा र उमेर समूहका व्यक्तिहरू भेटिन्छन्। प्रायः शनिबार यो उकालोमा भेटिने भरतपुर–१२ की सविना ढकालका लागि यो यात्रा लामो र खर्चिलो ट्रेकिङमा जान नपाउँदाको ‘तृष्णा मेट्ने’ एउटा सुन्दर विकल्प हो। त्यस्तै, भरतपुर–७ की रोजिना गुरुङ लामालाई यहाँको घना हरियाली र उकालो चढ्दा बहने चिसो हावाले आकर्षित गर्छ।
व्यवस्थापन र बढ्दो आकर्षण
मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अनुसार सामान्य दिनमा भन्दा शनिबार भक्तजन र हाइकरहरूको भीड अझ बढी हुन्छ। व्यवस्थापक मुक्ति भण्डारीका अनुसार शनिबार मात्रै करिब ३ देखि ५ हजार मानिस यहाँ आइपुग्छन्। भक्तजनहरूको सुविधाका लागि अहिले पुराना खुड्किलाहरू मर्मत गर्ने र बाटोलाई अझ सहज बनाउने काम पनि भइरहेको छ। मानिसहरू धार्मिक आस्था मात्र नभएर नभई ‘मर्निङ वाक’, प्रकृतिसँगको सामीप्य र स्वास्थ्य सचेतनाका कारण यहाँ आउने उनको ठम्याइ छ। अहिले हिँड्न नसक्नेहरूका लागि मन्दिर पुग्न केबलकारको पनि व्यवस्था छ। तापनि, धेरैजसो पदयात्री आफ्नो स्वास्थ्य र शारीरिक स्फूर्तिलाई ध्यानमा राख्दै हिँडेरै यो ठाउँ पुग्न रुचाउँछन्।
मौलाकालिकाको ऐतिहासिक विरासत
यो पदयात्राको अन्तिम विन्दु अर्थात् मौलाकालिका मन्दिरको ऐतिहासिक विरासत उत्तिकै गर्विलो छ। इतिहासकारहरूका अनुसार यो क्षेत्र करिब २०० देखि ३०० वर्ष पुरानो सेन वंशीय राजाको ‘गढी’ (सैन्य चौकी) थियो। पछि, त्यही गढीमा मौलो गाडी पूजाआजा गर्न थालिएपछि यसको नाम ‘मौलाकालिका’ रहन गएको स्थानीय ऐतिहासिक कथन छ।
