“जितले जिम्मेवारी बढाउँछ, हारले अनुभव, दुवै लोकतन्त्रका सुन्दर पाठ हुन्।”
नेपालको चुनावी राजनीतिमा समयसमयमा उद्धृत गरिने यो भनाइ २०८२ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा चितवन क्षेत्र नंं. ३ को परिणामले फेरि एकपटक जीवन्त बनायो। स्थापित राजनीतिक परिवारको प्रतिनिधित्व र विकासवादी छवि निर्माण गर्दै मैदानमा उत्रिएकी रेनु दहाल यसपटक अप्रत्याशित रूपमा पराजित भइन्। उनका सामुन्ने नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधि र वैकल्पिक राजनीतिक आवाजका रूपमा उभिएकी सोविता गौतमले भने झण्डै तेब्बर मतान्तरले विजय हासिल गरिन्।
चितवन–३ को यो परिणाम केवल दुई उमेदवारबिचको चुनावी प्रतिस्पर्धा मात्र थिएन। यसले नेपाली मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञान, युवाको आकांक्षा, पुराना राजनीतिक संरचनाप्रतिको असन्तोष र नयाँ राजनीतिक भाष्यको खोजलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ। यस लेखका लागि चितवनका स्थानीय राजनीतिक कार्यकर्ता, चुनावी अभियानमा संलग्न व्यक्तिहरू तथा सामाजिक क्षेत्रका जानकारहरूसँग प्रत्यक्ष भेटघाट र टेलिफोन संवादमार्फत संकलित जानकारीलाई आधार बनाएर हेर्दा यी १० पक्षहरु निर्णायक रहेको पाइयो ।
१. परिवर्तनको राष्ट्रिय मनोविज्ञानः
२०८२ सालको यो निर्वाचनअघि देशभरि नै पुराना राजनीतिक दलहरूप्रति निराशा बढ्दै गएको संकेत देखिन्थ्यो। सुशासन, पारदर्शिता र जनजीविकासँग सम्बन्धित अपेक्षा पूरा हुन नसकेको गुनासो जनतामा व्यापक थियो। यही असन्तोषलाई समात्न सफल भएको राजनीतिक शक्ति थियो राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)। छोटो समयमै स्थापित दलहरूको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत भएको यस दलले बालेनलाई पार्टीमा भित्र्याएपछि परिवर्तनको भाष्यलाई चुनावी मैदानमा थप सजिव ढङ्गले स्थापित गर्यो।
सोविता गौतम यही परिवर्तनको लहरको प्रतिनिधि उम्मेदवारका रूपमा चितवन–३ मा उत्रिएकी थिइन्। स्थानीय मतदाताहरूका अनुसार पुराना दलहरूप्रति बढ्दै गएको निराशालाई यस दलले प्रभावकारी रूपमा “क्याच” गर्न सफल भयो। त्यसैले सोविता गौतमको विजयलाई केवल व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, राष्ट्रिय स्तरको राजनीतिक मनोविज्ञानको परिणामका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
२.काठमाडौंको अनुभव र राष्ट्रिय पहिचानः
सोविता गौतमको राजनीतिक यात्रामा अर्को महत्वपूर्ण पाटो पनि जोडिएको छ। उनी यसअघि काठमाडौं क्षेत्र नम्बर २ बाट चुनावी प्रतिस्पर्धामा उत्रिएर विजय हासिल गरिसकेकी थिइन्। राजधानीमा प्राप्त त्यो सफलता र उनले पैरवी गरेको आवाज उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनिने अनुहार बनाउने एउटा महत्वपूर्ण मोड साबित भयो।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार काठमाडौंको चुनावी अनुभवले उनलाई चुनावी रणनीति, जनसम्पर्क र सार्वजनिक संवादका दृष्टिले परिपक्क बनाएको थियो। यही पृष्ठभूमिले चितवन–३ मा उनको उमेदवारीलाई थप चर्चित बनायो।
३.फरक प्रचार शैली र युवा आकर्षणः
चितवन–३ को चुनावी माहोलमा सबैभन्दा सक्रिय देखिएको शक्ति युवा पुस्ता थियो। सामाजिक सञ्जालदेखि घरदैलो अभियानसम्म युवाहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय थियो। “चुपचाप घन्टीमा छाप” जस्ता सरल तर प्रभावकारी नाराहरूले मतदातामा मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारे। त्यस्तै “अब कि बार बालेन सरकार” जस्ता चर्चित नाराहरूले युवामाझ परिवर्तनको आकांक्षालाई अझ बलियो बनायो। ‘परिवर्तन सभा’ जस्ता नामले आम सर्वसाधारणसमेतको प्रेमपुर्वक ध्यानाकर्षण गर्यो । युवाहरूको यही ऊर्जा सोबिता गौतमको अभियानको मेरुदण्ड जस्तै बन्यो।
४.भदौ २३ को जेन्जी आन्दोलनको प्रभावः
२०८२ को चुनावी वातावरणलाई प्रभावित गर्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थियो भदौ २३ गते भएको जेन्जी आन्दोलन।
देशभर फैलिएको उक्त आन्दोलनले सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वका मुद्दालाई बलियो रूपमा उठाएको थियो। विशेष गरी युवाहरूको उल्लेखनीय सहभागिताले राजनीतिक दलहरूप्रति जनविश्वासमा देखिएको संकटलाई उजागर गर्यो। चितवन–३ का मतदाताहरूका अनुसार उक्त आन्दोलनपछि नयाँ राजनीतिक विकल्पप्रतिको आकर्षण अझ बलियो बनेको देखिन्थ्यो। सोविता गौतमको उमेदवारीलाई धेरै युवाले आन्दोलनपछिको परिवर्तनको निरन्तरता र वैकल्पिक राजनीतिक सम्भावनाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
५. वंशवादी राजनीतिप्रतिको प्रश्नः
चितवन–३ को चुनावी बहसमा वंशवादी राजनीति पनि एउटा प्रमुख विषय बनेको थियो। रेनु दाहाल पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)का संयोजक पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डकी छोरी हुन्। नेपाली राजनीतिमा स्थापित परिवारहरूको प्रभावबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ। त्यसमाथि पनि प्रचण्डले यस क्षेत्रबाट निर्वाचित भई प्रधानमन्त्री हुँदा समेत खास केही नगरेको र यस क्षेत्र छोडी अन्यत्र भागेको आक्रोश पनि रेणुमाथि खनिएको हुनसक्ने अनुमान छ।
कतिपय मतदाताले वंशवादी राजनीतिको निरन्तरताप्रति असन्तोष व्यक्त गर्दै नयाँ उमेदवारलाई समर्थन गरेको देखिन्छ। यस सन्दर्भमा सोविता गौतम सशक्त विकल्पका रूपमा जनताको रोजाइ बनेको हुनसक्ने अनुमान छ। अन्तिम समयमा एमाले, काङ्ग्रेस, राप्रपा समर्थक केही मतदाताले रेनुले जित्नुभन्दा बरु सोविता भनि स्वतःस्फूर्त मत बदलेको पनि पाइएको छ।
६.नौ वर्षे कार्यकालको मूल्याङ्कनः
रेनु दाहाल भरतपुर महानगरपालिकाकी प्रमुखका रूपमा झण्डै नौ वर्ष कार्यरत रहिन्। उनको कार्यकालमा सडक, पुल तथा भौतिक संरचनामा उल्लेखनीय काम भएको मानिन्छ। तर आलोचकहरूका अनुसार विकासको मापन मुख्यतः भौतिक पूर्वाधारमा सीमित रह्यो र त्यसले जनताको दैनिक जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सकेन। त्यससँगै अर्को आलोचना पनि बारम्बार सुनिन्थ्यो (सर्वसाधारण नागरिकसँग भेटघाट गर्न सहज पहुँच नदिएको आरोप)। धेरै स्थानीय बासिन्दाले मेयरसँग प्रत्यक्ष भेट गर्न कठिन भएको अनुभव साझा गरेका थिए। राजनीतिमा जनतासँगको प्रत्यक्ष संवाद अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यही दूरीले पनि उनको सार्वजनिक छविमा असर पारेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
७.विवादित प्रसंगहरूको छायाँः
रेनु दाहालको राजनीतिक यात्रामा केही विवादित प्रसंगहरू पनि जोडिएका छन्। विशेष गरी पहिलो मेयर निर्वाचनमा मतपत्र च्यातिएको घटनाले लामो समयसम्म चर्चा पाएको थियो। यद्यपि पछि पुनः निर्वाचन भएर उनी विजयी भएकी थिइन्, तर त्यो प्रसंग कतिपय मतदाताको स्मृतिमा अझै बाँकी रहेको देखिन्छ। आर्थिक प्रलोभनको आरोपको विषयलाई समेत विपक्षीहरुले बारम्बार जोडेर रेनुमाथि सार्वजनिक रुपमै आरोप लगाउने गरेको पाइन्छ। चुनावी प्रतिस्पर्धामा यस्ता घटनाहरूले उम्मेदवारको छविमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने सम्भावना रहन्छ। यो रेनु दाहालको हकमा पनि धेरथोर लागू भयो।
८. संगठनात्मक कमजोरी र स्थानीय राजनीतिः
चितवन–३ मा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको संगठन अपेक्षाकृत कमजोर रहेको विश्लेषण पनि गरिन्छ। स्थानीय तहमा कार्यकर्ताबीचको खिचातानी र आन्तरिक असन्तोषले पार्टीको चुनावी शक्ति कमजोर बनाएको बताइन्छ। त्यसमा थपिएको अर्को कारण थियो रेनु दाहालले महानगरको कार्यकाल पूरा नगरी संघीय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने निर्णय। कतिपय मतदाताले यसलाई जिम्मेवारी अधूरो छोडिएको संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गरेका थिए। यसअघिका दुवै चुनावमा नेपाली कांग्रेसको सहायताबाट उनी निर्वाचित भएकी थिइन्।
९. स्थानीय समर्थन र अभियानः
सोविता गौतमको चुनावी अभियानलाई स्थानीय स्तरमा केही प्रभावशाली व्यक्तिहरूको साथ प्राप्त भयो। निर्वाचन परिचालन समितिका संयोजक इन्जिनियर मिनिमाधव खनालका अनुसार, “उनको सरल व्यक्तित्व र कानुनी ज्ञानसहितको राजनीतिक दृष्टिकोणले मतदातामा विश्वास जगायो।” अन्य पार्टीका बौद्धिक व्यक्तित्वको साथ, देश विदेशबाट आएका स्वयंसेवी युवाहरूको सक्रिय सहभागिता आदिले अभियानलाई ऊर्जा दिएको बताइन्छ। नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको गढ मानिएको माडी क्षेत्र र त्यहाँ उभार ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने रामचन्द्र लम्साल जसले जेन्जी आन्दोलनलाई समेत ध्वंसबाट बचाएर राष्ट्रिय निकुञ्जको मुद्दासँग युवाहरूलाई जोडेका थिए। उनको रास्वपा प्रवेश, त्यसपछाडि भएको युवा सक्रियता, लोकप्रिय पूर्व वडाध्यक्ष कृष्ण पौडेलको प्रवेश लगायतले माडीबाटै डबल मतान्तरको स्थिति निर्माण गर्यो।
१०. घेरावन्दी र प्रशंसाको भोकः
रेनु दहाललाई उनकै सचिवालयका मानिसहरुले सहज जनसम्पर्कमा अवरोध पुर्याएको धेरैको जनगुनासो छ। आफ्नो स्थानिय सरकार प्रमुखसँग भेट्न तथा दुःख पोख्न नपाउनुले पनि असर पर्याएको देखिन्छ । यसका अलावा उनले आफ्नो आलोचना र कमजोरी सुन्न नसक्ने र नचाहने कारण पनि उनको पराजयको एक कारक रहेको उनका निकटस्थ एक व्यक्ति बताउँछन् । चौतर्फी प्रचार र प्रशंसामा मुग्ध हुँदैगर्दा धेरै कमजोरी सुधारका अवसरहरु गुमेको उनले पत्तै पाइनन्।
अन्ततः चितवन ३को चुनावी मतान्तर सबै पक्षको आँकलन भन्दा भिन्न रह्यो । सोविता गौतमले ५९,२७७ मत प्राप्त गरिन् भने रेनु दाहाल २०,६१५ मतमा सीमित रहिन्। उनले आफ्नो विकासवादी छविलाई मतमा बदल्न सकिनन् किनकि उनी पुरानो दलकी र प्रचण्ड परिवारकी उमेदवार भन्ने भाष्य जवरजस्ती स्थापित भयो । कडा प्रतिस्पर्धा हुने अनुमान गरिएको चुनावमा झण्डै तेब्बर मतान्तर देखिनु आफैँमा महत्वपूर्ण राजनीतिक सन्देश थियो। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यो परिणामले नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रतिको आकर्षण र उमेदवारको व्यक्तित्व दुवैलाई उजागर गरेको छ।
चितवन–३ को यो परिणाम नेपाली लोकतन्त्रको बदलिँदो चरित्रको एउटा महत्वपूर्ण संकेत हो।यो परिवर्तनको लहरको कथा हो। यो युवाको आकांक्षाको कथा हो। यो परम्परागत राजनीतिको प्रश्नको कथा पनि हो। सोविता गौतमको विजयमा राष्ट्रिय राजनीतिक माहोल र लहर, युवाको सक्रियता, भदौ २३ को जेन्जी आन्दोलनले उठाएका प्रश्नहरू, वैकल्पिक राजनीतिप्रतिको आकर्षण र प्रतिद्वन्दी पक्षका कमजोरीहरू सबैको मिश्रण देखिन्छ।
अन्ततः लोकतन्त्रको शक्ति यही हो जनताको मन परिवर्तन भयो भने राजनीतिक समीकरण र सबैखाले शक्तिहरू पनि क्षणभरमै अर्थहीन बनिदिन सक्छन्। चितवन–३ को मतपरिणामले यही सन्देश फेरि एकपटक स्पष्ट रूपमा थापित गरेको छ।
