विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को क्यान्सर अनुसन्धान निकाय IARC/WHO मा कार्यरत नेपाली वैज्ञानिक डा. दिपेन्द्र सिंहको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ अध्ययन, BMJ Global Health (नोभेम्बर १०) मा प्रकाशितले नेपालमा क्यान्सरको निदान र उपचारमा ठूलो ढिलाइ हुने देखाएको छ, जसले क्यान्सरका परिणामहरू र स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणमा प्रभाव पार्छ। यस अध्ययनले नेपालमा क्यान्सर निदान प्रक्रियाका विभिन्न चरणमा हुने ढिलाइहरूलाई मूल्यांकन गरेको छ र नेपालकै सबैभन्दा ठूलो क्यान्सर उपचार केन्द्रमा देखिने छ वटा प्रमुख क्यान्सरहरू (स्तन, फोक्सो, गर्भाशय, पेट, कोलोरेक्टल र मुखको क्यान्सर) मा यसको असर अध्ययन गरेको छ।

अध्ययनले के गर्‍यो ?

IARC ले संचालित Delays in Cancer care in Nepal (DECAN) नामक prospective observational study ले ६ महिनासम्म (जुन–नोभेम्बर २०२२) नेपालकै सबैभन्दा ठूलो क्यान्सर केन्द्र वी.पी. कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल मा दर्ता भएका 1182 नयाँ क्यान्सर बिरामीहरूलाई समावेश गर्‍यो। सहमति लिएपछि, बिरामीहरूसँग प्रत्यक्ष अन्तरवार्ता गरी उनीहरूको सामाजिक तथा जनसांख्यिक विवरण, लक्षण देखापर्ने समय, निदानको समय, उपचार सुरु हुने समयलगायतका विवरण संकलन गरियो।

मुख्य अन्तरालहरू र सबै क्यान्सर प्रकारमा देखिएका परिणामहरू

अध्ययनले देखायो कि क्यान्सर उपचारको प्रत्येक चरणमा उल्लेखनीय ढिलाइ हुन्छ।

यी अन्तरालहरूले देखाउँछन् कि बिरामीहरूले स्वास्थ्य सेवा खोज्नै लामो समय कुर्नुपर्छ, स्वास्थ्य संस्थामा पुगेपछि निदान पाउन पनि धेरै समय लाग्छ र निदानपछि उपचार सुरु हुन पनि फेरि ढिलाइ हुन्छ। यी ढिलाइ सबै प्रकारका क्यान्सरमा समान रूपमा देखिएका छन्।

डा सिंहका अनुसार,
“५०% बिरामीहरूले पहिलो पटक स्वास्थ्य सेवामा पुग्न एक महिनाभन्दा बढी कुर्नुपर्‍यो, र त्यसपछि निदान पाउन डेढ महिनाभन्दा बढी लाग्यो। यसको अर्थ, लक्षण देखा परेको करिब ४ महिनापछि मात्र उपचार सुरु भएको हो। २५% बिरामीहरूले उपचार सुरु गर्न ६ महिनाभन्दा बढी पर्खनुपर्‍यो—यो अत्यन्तै चिन्ताजनक ढिलाइ हो।”

अध्ययनले छ वटा क्यान्सर प्रकारमा ६६६ जना (५६.४%) बिरामीहरू उन्नत चरण (Stage III/IV) मा पुगेपछि मात्र अस्पताल आएका थिए भनेर देखायो। पुरुषहरूमा महिलाभन्दा उन्नत चरणमा क्यान्सर जोखिम धेरै थियो। क्यान्सरका प्रकारहरूमध्ये, फोक्सोको क्यान्सरमा उन्नत चरणमा सम्भावना सबैभन्दा बढी, त्यसपछि पेटको क्यान्सर थियो, तुलनामा कोलोरेक्टल क्यान्सर सबैभन्दा कम।

यसले देखाउँछ कि धेरै बिरामीहरू ढिलो उपचार सुरु गर्ने भएकाले उन्नत चरणमा आइपुग्छन्, जसले जीवित रहने सम्भावना, जटिलता, र जीवन गुणस्तरमा असर पार्छ।

किन महत्त्वपूर्ण छ?

सर्वसाधारणका लागि:

ढिलाइ बिना उपचार सुरु गर्नु अत्यन्तै जरुरी हुन्छ। क्यान्सरको लक्षण देखिँदा चाँडै स्वास्थ्य सेवामा जानु महत्त्वपूर्ण छ। ढिलाइका कारण क्यान्सर उन्नत चरणमा पुगेर मात्र पत्ता लाग्छ, जसले उपचारका विकल्पहरू घटाउँछ र जोखिम बढाउँछ।

स्वास्थ्यकर्मी र नीति-निर्माताहरूका लागि:

यो अध्ययनले क्यान्सर पहिचान, उपचारका लागि रिफरल, र निदान प्रक्रियामा प्रणालीगत कमजोर पक्ष देखाउँछ। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा, समयमै रिफरल, पर्याप्त जाँच–परीक्षण सुविधा नभएका कारण ढिलाइ भइरहेको छ। नेपालजस्ता सीमित स्रोत भएका देशहरूमा, यी ढिलाइहरूले स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणको तत्काल आवश्यकता औंल्याउँछन्।

अध्ययनले सुझाएका मुख्य सिफारिसहरू

• सार्वजनिक शिक्षा र जागरूकता: क्यान्सरका लक्षण देखिएपछि छिटो स्वास्थ्य सेवा खोज्ने बानी प्रवर्द्धन।
• प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा सुदृढीकरण: पहिलो सम्पर्कका स्वास्थ्यकर्मीहरूले क्यान्सरका सम्भावित लक्षण पहिचान गरी समयमै रिफरल गर्न सक्षम बनाउनु।
• निदान क्षमतामा सुधार: पाथोलोजी, इमेजिङ, विशेषज्ञ परामर्शको पहुँच सुधार गर्नु—कुर्ने समय घटाउनु।
• उपचार सुरु गर्ने प्रक्रियालाई छिटो बनाउने: ट्यूमर बोर्डको सहकार्यमा छिटो र सही उपचार सुरु गर्ने व्यवस्था।
• अनुगमन र तथ्याङ्क प्रणाली: उपचार सुरु हुने समय (interval metrics) नियमित रूपमा ट्र्याक गरी प्रगति र कमजोरी पहिचान गर्नु।

पाठकका लागि मुख्य सन्देश

यदि तपाईं सर्वसाधारण हुनुहुन्छ भने: दीर्घकालीन, अस्पष्ट, वा असामान्य लक्षण (जस्तै गाँठा, तौल घट्नु, रगत देखिनु) देखिएमा ढिलाइ नगरी स्वास्थ्य सेवा लिनुहोस्—छिटो उपचारले जीवन बचाउन सक्छ।

यदि तपाईं स्वास्थ्यकर्मी वा योजना निर्माता हुनुहुन्छ भने: कति बिरामी उपचार भए भन्दामात्र होइन, उनीहरू कहाँ ढिलाइ भइरहेका छन् (लक्षण पहिचान, रिफरल, निदान) भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्। यी समयावधि छोट्याउने हस्तक्षेपहरूले महत्त्वपूर्ण सुधार ल्याउन सक्छ।

“क्यान्सर उपचारमा भइरहेका यी ढिलाइहरू घटाउनु क्यान्सरका नतिजा सुधार गर्न मात्र होइन, नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक छ। बहु-क्षेत्रीय संयुक्त प्रयासमार्फत नेपालले WHO ले तोकेको प्रारम्भिक निदान लक्ष्य हासिल गर्न सक्नेछ।,” डा. सिंहले निष्कर्षमा भने ।