अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले एआईको भविष्यबारे एउटा ठुलो दाउ लगाएका छन् । तर यो दाउको प्रभाव अमेरिकाको अर्थतन्त्र वा आगामी राजनीतिक चुनावसम्म मात्र सीमित नहुन सक्छ । एआईका जोखिमबारे विश्वभर चिन्ता बढिरहेका बेला यसको विकासलाई कसरी अघि बढाउने भन्ने निर्णयले मानव समाजको भविष्यमा समेत गहिरो प्रभाव पार्न सक्ने देखिएको छ ।
मंगलबार ह्वाइट हाउसमा एआई क्षेत्रका प्रमुख प्रविधि कम्पनीका कार्यकारीहरूसँगको भेटपछि ट्रम्पले एआईलाई नयाँ नाम दिने घोषणा गरे । उनले अब यसलाई ‘एसआई’ अर्थात् सुपर इन्टेलिजेन्स भनेर सम्बोधन गर्ने बताए ।
‘हामीले आज आधिकारिक रूपमा नाम परिवर्तन गरेका छौँ । अब एआई होइन, एसआई,’ ट्रम्पले भने । उनका अनुसार ‘एसआई’ ले ‘सुपर’ अर्थात् अझ शक्तिशाली प्रविधिलाई जनाउँछ।
ट्रम्पले एआई अनुसन्धान र विकासलाई सुस्त बनाउन नहुने धारणा दोहोर्याउँदै प्रविधि कम्पनीहरूले आफूहरूलाई आफैँ नियमन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको बताए । उनले त्यसलाई कानुनी नभए पनि नैतिक रूपमा बाध्यकारी प्रतिबद्धता भएको बताए ।
तर ट्रम्पको यस्तो दृष्टिकोण त्यतिबेला आएको छ, जब एआई विकास गर्ने कम्पनीहरू स्वयं यसको सम्भावित जोखिमबारे चेतावनी दिइरहेका छन् ।
एआई कम्पनीकै चेतावनी
ट्रम्पसँगको भेट भएको दिन नै एआई कम्पनी एन्थ्रोपिकले आफ्ना एआई मोडलहरूले मानवताका लागि ‘विनाशकारी वा अस्तित्वमाथिको खतरा’ निम्त्याउन सक्ने आशङ्का व्यक्त गरेको विवरण सार्वजनिक भयो ।
एन्थ्रोपिकले आफ्नो प्रस्तावित आईपीओसम्बन्धी दस्ताबेजमा यस्तो जोखिम उल्लेख गरेको थियो । कम्पनीले एआईका सम्भावित खतराबारे चेतावनी दिँदै आएको छ, तर अर्कोतर्फ उसलाई आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न ठुलो मात्रामा पुँजी पनि आवश्यक छ ।
यसले एआई विकासको एउटा जटिल विरोधाभास देखाउँछ– कम्पनीहरू एकातर्फ प्रविधिको तीव्र विकास चाहन्छन् भने अर्कोतर्फ त्यही प्रविधिले भविष्यमा निम्त्याउन सक्ने जोखिमबारे पनि चेतावनी दिइरहेका छन् ।
ट्रम्पको ठुलो दाउ
विश्लेषक स्टेफन कोलिन्सनका अनुसार ट्रम्पको निर्णयलाई एउटा ठुलो राजनीतिक तथा आर्थिक दाउका रूपमा हेर्न सकिन्छ । यदि भविष्यमा एआईका सम्भावित जोखिमबारे अहिले गरिएका चेतावनीहरू अतिरञ्जित साबित भए भने ट्रम्पको दृष्टिकोण सही ठहरिन सक्छ । एआईलाई तीव्र रूपमा अघि बढाउने उनको नीतिले अमेरिकालाई विश्वको प्रविधिगत प्रतिस्पर्धामा अग्रस्थानमा राख्न सक्छ ।
विशेषगरी चीनसँगको प्रविधिगत प्रतिस्पर्धामा अमेरिकाले अग्रता कायम राख्ने कुरा ट्रम्पको प्रमुख चासो हो । उनका लागि एआई केवल आर्थिक विकासको विषय नभएर राष्ट्रिय शक्ति र भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको विषय पनि हो ।
ट्रम्पको अर्को तर्क एआई क्षेत्रमा अत्यधिक सरकारी नियमनले नवप्रवर्तनलाई रोक्न सक्ने भन्ने हो । एआई उद्योग भविष्यको आर्थिक वृद्धिका लागि महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले अत्यधिक नियन्त्रणले अमेरिकी अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्न सक्ने उनको दृष्टिकोण छ ।
तर यही निर्णयमा ठुलो जोखिम पनि जोडिएको छ ।
अमेरिकी जनता एआईप्रति चिन्तित
सीएनएन तथा एसएसआरएसले गत साता गरेको सर्वेक्षणअनुसार करिब ७५ प्रतिशत अमेरिकी नागरिक एआईको विस्तारप्रति डर वा चिन्ता व्यक्त गर्छन् । त्यस्तै, ७१ प्रतिशत अमेरिकी नागरिक सङ्घीय सरकारले एआईलाई नियमन गर्न थप काम गर्नुपर्ने पक्षमा छन् ।
एआईका कारण रोजगारी गुम्न सक्ने चिन्ता पनि बढिरहेको छ । त्यसमाथि एआईका लागि आवश्यक विशाल डेटा सेन्टरहरूले विद्युत् र पानी ठुलो मात्रामा खपत गरिरहेका छन् । डेटा सेन्टरको विस्तारसँगै बढ्दो विद्युत् खर्चले अमेरिकामा पहिले नै रहेको जीवनयापन खर्चसम्बन्धी असन्तुष्टि थप बढ्न सक्ने देखिन्छ ।
यस अर्थमा एआई नीति केवल प्रविधिको विषय रहेन । यो रोजगारी, विद्युत् मूल्य, पानीको उपलब्धता, वातावरण, आर्थिक असमानता र आगामी चुनावसम्म जोडिएको विषय बनिरहेको छ ।
‘सेल्फ–पोलिसिङ’ कति भरपर्दो ?
ट्रम्पले एआई कम्पनीहरूले आफूहरूलाई आफैँ नियमन गर्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन् । तर यही विषयमा विज्ञहरूले प्रश्न उठाइरहेका छन् । नर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालयका कम्प्युटर विज्ञानका प्राध्यापक क्रिस्टियन ह्यामन्डका अनुसार समस्या उत्पन्न भएको प्रविधिमा बाहिरी ‘गार्डरेल’ मात्र लगाउनु पर्याप्त नहुन सक्छ । उनका अनुसार एआई प्रणालीलाई आवश्यक स्पष्ट नियन्त्रण नै अझै पर्याप्त रूपमा विकास गरिएको छैन ।
उनले कारको उदाहरण दिँदै भनेका छन्, ‘यदि कुनै कार अत्यन्त तीव्र गतिमा चल्छ र सजिलै मोड्न सकिन्छ तर कहिलेकाहीँ आफैँ भित्तामा ठोक्किन्छ भने त्यसमा केवल सडकछेउको बार लगाउने होइन, पहिले स्टेयरिङ प्रणाली नै सुधार्नुपर्छ ।’
यही तर्क एआईमा पनि लागू हुने उनको भनाइ छ ।
अन्य उद्योगबाट सिकाइ
एआईलाई अन्य उच्च जोखिम भएका उद्योगसँग तुलना गर्ने बहस पनि सुरु भएको छ । उड्डयन क्षेत्रमा दुर्घटना र घटनाको अनुसन्धान गर्दै त्यसबाट प्राप्त पाठलाई सुरक्षा मापदण्डमा समावेश गर्ने अभ्यास दशकौँदेखि हुँदै आएको छ । खाद्य, औषधि, स्वास्थ्य सेवा र अटोमोबाइल उद्योगमा पनि सरकारले सार्वजनिक सुरक्षाका लागि कानुन, नियमन, निरीक्षण र जरिवानाजस्ता संयन्त्र प्रयोग गर्दै आएको छ ।
त्यसोभए, एआई उद्योगलाई मात्र किन पूर्ण रूपमा आत्मनियमनमा छाड्ने रु एआई विकासकर्ताहरूले भने सरकारी नियन्त्रणले नवप्रवर्तनको गति घटाउन सक्ने तर्क गर्छन् । त्यसैले बहस पूर्ण नियमन वा पूर्ण स्वतन्त्रताको बीचमा मात्र सीमित छैन । एआईको विकासलाई निरन्तरता दिँदै सुरक्षा र सार्वजनिक हितका लागि कस्ता न्यूनतम नियन्त्रण मापदण्ड आवश्यक छन् भन्ने विषय पनि बहसको केन्द्रमा छ ।
ट्रम्पको राजनीतिक जोखिम
ट्रम्पका लागि एआई नीति राजनीतिक रूपमा पनि जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ । यदि एआईका कारण ठुलो सङ्ख्यामा रोजगारी प्रभावित भए, डेटा सेन्टरका कारण विद्युत् तथा पानीको समस्या बढ्यो वा एआई प्रणालीमार्फत महत्त्वपूर्ण संस्थाका वेबसाइट तथा डिजिटल प्रणालीमा गम्भीर आक्रमणहरू बढे भने अहिलेको आत्मनियमनको नीतिमाथि प्रश्न उठ्न सक्छ ।
त्यस्तो अवस्थामा सरकारलाई नियमन गर्नुपर्ने दबाब बढ्नेछ र ट्रम्पले अहिले नै सरकारी नियमनभन्दा उद्योगको आत्मनियमनमा जोड दिएकाले त्यसको राजनीतिक जिम्मेवारी पनि उनीमाथि नै आउने सम्भावना रहनेछ ।
विश्लेषकहरूले ट्रम्पको एआईप्रतिको दृष्टिकोणलाई उनको दोस्रो कार्यकालमा उद्योग र व्यवसायमाथिका सरकारी नियन्त्रण घटाउने व्यापक दृष्टिकोणसँग पनि जोडेका छन् ।
प्रविधि कम्पनीहरूको असाधारण शक्ति
एआईसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न प्रविधि कम्पनीहरूको बढ्दो शक्ति हो । प्रविधि क्षेत्रका केही कम्पनी तथा उनीहरूका प्रमुखहरू अहिले असाधारण आर्थिक र राजनीतिक प्रभाव राख्छन् । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मले चुनाव, सार्वजनिक बहस र सूचनाको प्रवाहमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता विकास गरिसकेका छन् ।
त्यसैले प्रतिस्पर्धी प्रविधि कम्पनीहरू आफ्नै व्यावसायिक हितभन्दा माथि उठेर ‘सार्वजनिक हित’का लागि स्वैच्छिक रूपमा एउटै सुरक्षा मापदण्डमा सहमत हुनेछन् भन्ने अपेक्षालाई सावधानीपूर्वक हेर्नुपर्ने प्रश्न उठेको छ ।
एआई क्षेत्रमा कम्पनीहरूबिच तीव्र प्रतिस्पर्धा भइरहेका बेला उनीहरूले विकासको गति आफैँ सीमित गर्ने निर्णय कति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्छन् भन्ने अझै स्पष्ट छैन ।
चीनसँगको प्रतिस्पर्धा पनि केन्द्रमा
ट्रम्पको एआई नीतिमा चीनसँगको प्रविधिगत प्रतिस्पर्धा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। एआईमा अग्रता हासिल गर्ने देशले आगामी दशकको आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक शक्ति संरचनामा महत्त्वपूर्ण स्थान बनाउन सक्ने अमेरिकी दृष्टिकोण छ । त्यसैले अमेरिकी कम्पनीहरूलाई अत्यधिक नियमन गर्दा चीनले प्रविधिगत दौडमा फाइदा लिन सक्ने तर्क पनि प्रस्तुत हुँदै आएको छ ।
यसै कारण ट्रम्पका लागि एआई विकासमा गति कायम राख्नु केवल निजी कम्पनीहरूको व्यावसायिक हितको विषय होइन, राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको विषय पनि हो ।
मानवताको भविष्यसँग जोडिएको बहस
ट्रम्पको निर्णयको वास्तविक परिणाम भने तत्काल थाहा हुने छैन । एआईले अर्थतन्त्रलाई कति रूपान्तरण गर्छ, कति रोजगारी सिर्जना वा विस्थापन गर्छ, यसको ऊर्जा तथा पानीको माग कति बढ्छ र अत्यन्त शक्तिशाली एआई प्रणालीलाई मानिसले कति प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्छ भन्ने विषयहरू अझै स्पष्ट छैनन् ।
यदि एआईका सम्भावित खतराहरू नियन्त्रणयोग्य साबित भए र यसको आर्थिक तथा वैज्ञानिक लाभ अपेक्षाअनुसार ठुलो भयो भने ट्रम्पको कम नियमन र तीव्र विकासको नीतिलाई सफल रणनीतिका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
तर यदि एआईका जोखिम गम्भीर रूपमा बढे र उद्योगको आत्मनियमन प्रभावकारी भएन भने त्यसको परिणाम अमेरिकी राजनीतिभन्दा धेरै परसम्म पुग्न सक्छ ।
