राप्ती नगरपालिका–१ स्थित सिमराका नवराज पाण्डेलाई धान रोप्ने समयमा रोपाहार नपाएर हैरानी हुन्थ्यो । पछिल्ला वर्षमा पाण्डेले त्यस्तो हैरानी खेप्नुपरेको छैन ।
मेसिनले नै धान रोपिदिने भएपछि उहाँलाई धेरै सहज भएको छ । ‘मेसिनले धान रोप्न थालेको दुई वर्ष भयो’, मेसिनबाट धान रोप्दै गर्नुभएका उहाँले भन्नुभयो, ‘हिजोआज धान रोप्ने मान्छे खोज्नु परेको छैन ।’ उहाँले साढे एक बिघा क्षेत्रफलमा बर्खे र चैते धान रोप्दै आउनुभएको छ ।
चितवनमा धानको रोपाईंमा कृषि यान्त्रिकीकरणको प्रयोग बढेको छ । चार वर्षअघि ६० बाघा क्षेत्रफलमा मेसिनबाट धान रोपेका किसानहरुले यसलाई विस्तार गर्दै लगेका छन् । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना, परियोजना कार्यान्वयन एकाइ चितवनका अनुसार धान जोन क्षेत्रमा मात्रै यसवर्ष दुई सय बिघा क्षेत्रफलमा किसानले मेसिनबाट धान रोप्दैछन् ।
विगतमा परियोजना मार्फत भएका अभ्यासले कृषकहरूलाई यान्त्रिकीकरणतर्फ आकर्षित गराएको उहाँले बताउनुभयो । कृषिमा आधुनिकीकरण गराउँदा किसानको लागत मूल्य घट्नुका साथै उत्पादन बढ्ने हुँदा किसानले यसतर्फ विशेष चासो देखाउने क्रम बढ्दै गएको परियोजनाको भनाइ छ ।
प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाका धान जोन समन्वय समितिका अध्यक्ष तेजप्रसाद बर्तौलाले उत्पादन लागत घटाउनका लागि किसानहरु यान्त्रिकीकरणतर्फ अग्रसर भएको बताउनुभयो । कृषि यान्त्रिकीकरण र प्रविधिबाट धान उत्पादनको लागत २५ प्रतिशतले घटेको बर्तौलाको अनुभव छ । ‘हातले धान रोप्दा एक बिघा क्षेत्रफलमा १६ हजारभन्दा बढी लागत पर्दछ । मेसिनबाट पाँच हजार रुपैयाँमा धान रोपिन्छ,’ उहाँले भन्नुभयो, ‘पूर्वबाट खेतलाहरु आउन छाडे । यहाँ खेतला पाउन कठिन छ । यस्तो अवस्थामा अब किसानहरु यान्त्रिकीकरणतर्फ नगई हुँदैन ।’
मेसिनबाट धान रोप्दा बीउको लागत समेत कम हुने उहाँले बताउनुभयो । प्रतिबिघामा ४० किलो धानको बिउ लाग्ने ठाउँमा मेसिनबाट धान रोप्दा प्रतिबिघा १२ किलो धान राखे पुग्ने उहाँले बताउनुभयो । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाले किसानको उत्पादन बढाउन र लागत कम गर्न यान्त्रिकीकरणतर्फ काम गरिरहेको छ ।
अहिलेसम्म परियोजनाले चितवनमा आठ वटा धान रोप्ने मेसिन अनुदानमा उपलब्ध गराएको छ । यस वर्षपनि परियोजनाले ८५ प्रतिशत अनुदानमा धान रोप्ने मेसिन उपलब्ध गराउने योजना रहेको परियोजनाका प्रमुख तथा वरिष्ठ कृषि अधिकृत महेश रेग्मीले जानकारी दिनुभयो । ‘अहिले चितवनमा धान रोप्ने मेसिनको माग बढेको छ,’ उहाँले भन्नुभयो ‘उत्पादन बढाउन र लागत घटाउन किसानहरुको माग अनुसार ८५ प्रतिशतसम्म अनुदानमा मेसिन वितरण गर्ने योजना छ ।’
किसानलाई धान रोप्ने मेसिनतर्फ आकर्षित गर्न परियोजनाले निकै कसरत गरेको थियो । किसानको खेतमै पुगेर बीउ राखिदिनेदेखि रोप्नेसम्मको काम परियोजनाका कृषि प्राविधिकले गर्ने गर्दथे । हिजोआज भने किसानहरु आफै अभ्यस्त हुँदै गएको उहाँले बताउनुभयो । मेसिनबाट धान रोप्नका लागि ट्रेमा बिउ राख्नुपर्दछ तर अहिले चितवनका किसानले प्लाष्टिकको म्याट बनाएर पनि बीउ राख्दै आएका छन् ।
ट्रे नभएको अवस्थामा लागत खर्च घटाउन प्लाष्टिकको म्याट उपयुक्त हुने कृषि प्राविधिक बताउँछन् । ‘मेसिनबाट धान रोप्दा रोपाईं एक लाइनको हुन्छ । त्यसबाट हावा छिर्न पाउँदा रोग कीरा कम लाग्ने हुन्छ,’ रेग्मीले भन्नुभयो, ‘गाँजको संख्या पनि बढी हुँदा उत्पादन बृद्धि हुन्छ ।’ जिल्ला समन्वय समिति चितवनका प्रमुख नारायणप्रसाद अधिकारीले धानबालीलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर किसानहरुलाई प्रविधितर्फ आकर्षित गर्नुपर्ने बताउनुभयो ।
चितवनका प्रमुख जिल्ला अधिकारी प्रकाश पौडेलले जनशक्ति कम भएको अवस्थामा मेसिनले किसानलाई ठूलो राहत पुगेको बताउनुभयो । ‘नेपालमा जनसंख्या बृद्धिदर कम छ । काम गर्ने मान्छे पाइन छाड्यो’, उहाँले भन्नुभयो ‘किसानका लागि यो प्रविधि उपयुक्त र सजिलो माध्यम हो ।’
चितवनमा २७ हजार २०७ हेक्टर क्षेफलमा वर्षे धानको खेती हुँदै आएको छ । त्यसको उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर ४ दशमलव २ टन रहेको परियोजनाले जानकारी दिएको छ । चितवनमा सिँचित क्षेत्रफल २६ हजार ३०८ रहेको छ । त्यसमध्ये मध्यअसारमा आइपुग्दा आठ प्रतिशत क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ भएको जिल्ला कृषि विकास कार्यालय चितवनका योजना अधिृकत निर्मल पौडेलले जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार कुल क्षेत्रफलको दुई हजार १९८ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ भएको हो ।
